Veiligheid in het stedelijk waterbeheer

Het stedelijk waterbeheer weerbaarder maken

Met het groeiende gebruik en de toenemende complexiteit van het stedelijk watersysteem neemt ook de frequentie van incidenten en calamiteiten in het systeem toe. (Water)veiligheid beslaat niet langer enkel het fysieke domein, ook de informatievoorziening en de aansturing van techniek zijn potentieel kwetsbaar.

Dit vraagt om meer bewustwording en voorbereiding van de stedelijk waterbeheerder, ook op fronten waar deze mogelijk minder mee bekend is. Hieronder biedt Stichting RIONED zowel beheerders als beleidsmakers handvatten om te werken aan een weerbaar en veilig stedelijk watersysteem.

Was is er veranderd?

Een incidentbeheersplan is niets nieuws en vrijwel elke gemeente heeft zo’n document. Maar veel gemeentelijke incidentenplannen focussen voornamelijk op fysieke dreigingen: zinkgaten, verstoppingen en pompen die falen. Het nadenken over en voorbereiden op grootschaligere gebeurtenissen met meer impact gebeurt in een incidentbeheersplan minder. In een sector waar al arbeidskrapte is, middelen (vooral tijd) schaars zijn en de dagelijkse praktijk alle aandacht vraagt is dit een verklaarbare afweging.

Toch is meermaals bewezen dat sectoren die beter voorbereid zijn op crises, incidenten en calamiteiten hier veelal sneller en effectiever op reageren. Ook mitigeren deze sectoren de gevolgen beter en herstellen ze sneller van de gebeurtenis.

Nieuwe wet- en regelgeving

Om gemeenten aan te moedigen om meer en beter na te denken over incidenten, zijn diverse maatregelen opgenomen in wet- en regelgeving. Op het gebied van fysieke en cyberveiligheid komen meer verplichtingen voor gemeenten in het algemeen en daarmee ook voor de stedelijk waterbeheerders.

Gemeenten zijn aangewezen als een kritieke sector en de sector afvalwater als essentiële voorziening. Het voorbereiden op een incident is dus niet enkel een teken van goed beheer, maar gewoon een wettelijke verplichting. Welke wetten nieuw zijn, welke criteria aangescherpt zijn en welke veranderingen in wet- en regelgeving eraan zitten te komen is hier overzichtelijk weergegeven.

Welke stappen moet je zetten?

Stichting RIONED adviseert gemeenten om ruimte en middelen vrij te maken voor een relatief simpele oefening. Op basis van onderstaande vragen krijg je een globaal beeld hoe crisisbestendig het stedelijk waterbeheer van jouw gemeente is.

Kan je niet op alle vragen volmondig 'ja!' antwoorden? Dan geven we je in de onderliggende pagina tips en advies hoe je de crisisbestendigheid van de organisatie kunt verhogen. Zie hiervoor de pagina’s stappenplan voor de beheerder en stappenplan voor de beleidsmaker.

Globale vragen voor beheerders

1. Ken je het systeem?
   Staat de meest actuele informatie van alle relevante rioolobjecten in het beheersysteem? En met welke zekerheid durf jij te stellen dat deze informatie klopt?
2. Ken je de risico’s?
   Bij welke installaties ontstaan schadelijke gevolgen of gevaarlijke situaties bij uitval door (stroom)storinge, hacks of sabotage? Wat is nodig om deze risico’s te verminderen? Hoe kun je deze systemen/apparaten beveiligen? En wat zijn de restrisico’s en hoe kan je je daarop voorbereiden?
3. Kan iemand jou naadloos vervangen?
   Stel dat jij uitvalt, wie vervangt jou? Is het systeem dan goed in beeld en te beheren? En heeft deze persoon al toegang tot jouw systemen, of loopt dit via een tussenpartij?
4. Weet je bij wie je moet zijn om hulp in te schakelen? 
   Is er bij incidenten en calamiteiten hulp van derden, zoals servicepartijen voor transport per as, verbindingen, software en reparatie? Welke afspraken gelden hiervoor, en hebben zij dezelfde prioriteiten bij grootschalige crises? En hoe handel je bij een groter incident waar hulpdiensten of zelfs de crisisorganisatie moet optreden? Bij wie moet je het melden als een incident dreigt groter te worden dan enkel jouw afdeling binnen de gemeente?
5. Weet je wat je moet doen in geval van nood? 
   Zijn er noodplannen of -procedures? Wordt regelmatig geoefend om een (stroom)uitval, hack of noodsituatie te simuleren?

Bekijk het uitgewerkte stappenplan voor beheerders.

Globale vragen voor beleidsmakers

1. Is jouw beleid volledig dekkend?
   Zijn in plannen, beleid en beheer de fysieke en (cyber)veiligheid en het omgaan met incidenten voldoende opgenomen? Zijn voldoende kennis, capaciteit en hulpmiddelen geregeld? Heeft jullie CISO het (water)beheer in beeld, of de beheerders de CISO?
2. Ken je de risico’s?
   Welke risico’s treden op bij uitval van systemen, installaties en sleutelpersonen? Hoe zijn risico’s te verminderen? Hoe kunnen cruciale systemen en objecten veiliger worden?
3. Zijn er voldoende maatregelen voor crisisbeheersing?
   Welke maatregelen en procedures hebben jullie voor het voorkomen van, en omgaan met, (veiligheids)incidenten? Zijn die goed deel van het stedelijk waterbeheer?
4. Zijn alle afhankelijkheden in kaart gebracht en geformaliseerd?
   Welke afhankelijkheden zijn er van externe leveranciers en middelen (bijvoorbeeld kennis, diensten, soft- en hardware en reactietijden). Hoe is kwetsbaarheid te verminderen en bijschakelen te bevorderen? Zijn verantwoordelijkheden, risico’s en gewenste ontwikkelingen in beeld en vastgelegd?
5. Zijn alle procedures uitvoerig getest?
   Testen en oefenen jullie procedures rondom (veiligheids)incidenten? Hoe worden de resultaten en bevindingen van deze oefeningen vastgelegd, geëvalueerd en in beleid en beheer meegenomen?

Bekijk het uitgewerkte stappenplan voor beleidsmakers.

Zwakke plekken in kaart brengen

In alle gevallen geldt: wat je zelden doet, doe je zelden goed. Het is heel menselijk om vooral stil te staan bij de risico’s die we kennen of frequent tegenkomen. De risico-inschattingen die elk mens dagelijks maakt worden gekleurd door hoeverre we de kans en het effect kunnen overzien. De invuloefening zoals hierboven is dan ook een goede eerste oefening om blinde vlekken in kaart te brengen, vooral voor de scenario’s die we nooit hopen te zien.

Samen verbeteren

Belangrijk is ook dat je dit niet alleen hoeft te doen. Betrek gerust andere collega’s van andere afdelingen (of buurgemeenten) in jouw scenario, of laat een andere afdeling eens een scenario voor jou verzinnen. Vraag intern hulp van de chief informatie security officer (CISO) die elke gemeente verplicht heeft. En bespreek ook met contractpartners (leveranciers van systemen en apparatuur) hoe de veiligheid en weerbaarheid verbeterd kan worden.

Wat eerst aanvoelt als 'doemdenken' zal al snel uitlopen op een leerzaam traject waarin je jouw systeem, partners en organisatie beter leert kennen, en waarin je sneller zwakke plekken gaat identificeren die mogelijk relatief eenvoudig te verhelpen zijn. Doorleef het scenario echter wel waarheidsgetrouw: bij grootschalige stroomuitval of hack kan je je collega’s niet mailen of bellen, kun je digitale documenten niet openen, staan wegen vol en is brandstofbeschikbaarheid beperkt, en bij een overstroming mag niemand van de brandweer in de buurt komen van regelinstallaties waar nog stroom op staat.

Wil je meer weten?

Voor meer stappen die je kan ondernemen om een goed crisisbeheersplan op te stellen, kijk je in de kennisbank. Om te zien hoe je aan de nieuwe wet- en regelgeving moet voldoen, kijk je op de onderliggende pagina van de wetten. Voor een verdere uitwerking van de punten kijk je op de stappenplan-pagina’s voor beheerders  of voor beleidsmakers.