De gemeente verhaalt de kosten voor onderhoud en exploitatie meestal via de rioolheffing. Tot de exploitatiekosten behoren onder andere:

bediening van afsluitmiddelen en bemalinginstallaties;
inspectie, reiniging en reparatie (technisch beheer) van riolen, gemalen, infiltratie- en grondwatervoorzieningen;
kosten voor gegevensbestanden en kaarten van de riolering (administratief beheer);
kosten voor de elektriciteit van pompen, inclusief de rijksbelastingen hierop.

Dergelijke kosten voor onderhoud en exploitatie neemt de gemeente jaarlijks volledig in de heffing mee.

Onderhoudskosten rioolstelsel

Het onderhoud van het rioolstelsel kent drie vormen:

Lang cyclisch (groot) onderhoud
Dit onderhoud bestaat voornamelijk uit het reinigen van het rioolstelsel en het onderhoud van pompen en gemalen. Deze noodzakelijke onderhoudswerkzaamheden kan de gemeente technisch vooraf goed inschatten en inplannen.
Kort cyclisch (klein) onderhoud
Dit is meer servicegericht onderhoud, zoals de afhandeling van klachten, het verhelpen van storingen en kleine reparaties. Deze onderhoudsuitgaven hebben geen betrekking op meerdere jaren, maar komen wel jaarlijks terug.
Incidenteel onderhoud
Hoe goed en uitgebalanceerd de onderhoudsplanning ook is, er kunnen altijd afwijkingen zijn. Dit onverwachte onderhoud wordt incidenteel onderhoud genoemd. Voorbeelden hiervan zijn een rioolbreuk of een plotselinge verzakking.

De lasten van kort cyclisch en incidenteel onderhoud begroot de gemeente jaarlijks en maken zo onderdeel uit van het riooltarief. De uitgaven komen in het onderhoudsjaar ten laste van het taakveld riolering.

Alleen voor lang cyclisch (groot) onderhoud kan de gemeente vooraf sparen. Over het algemeen plannen gemeenten het lang cyclisch onderhoud zó dat hiervoor jaarlijks een ongeveer gelijk bedrag nodig is. In dat geval kunnen ook de kosten als jaarlijkse last in één keer in de heffing worden meegenomen.

Kostentoerekening lang cyclisch onderhoud

Voor de lasten van lang cyclisch onderhoud bestaan twee toerekeningsmogelijkheden:

bij constante jaarlijkse uitgaven: in het onderhoudsjaar ten laste van de exploitatie brengen;
bij sterk uiteenlopende jaarlijkse lasten: egalisatie via een onderhoudsvoorziening.

1. Constante jaarlijkse uitgaven

Een gemeente is niet verplicht om met een onderhoudsvoorziening te werken. Zij zou de onderhoudswerkzaamheden technisch zó kunnen inplannen dat de hieruit voortvloeiende uitgaven op een constant peil blijven. Jaarlijks reinigt zij bijvoorbeeld een in omvang vergelijkbaar deel van het rioolstelsel. Omdat de uitgaven dan al egaal zijn verdeeld, heeft een voorziening voor de gelijkmatige uitgavenverdeling geen meerwaarde. Er ontstaan ook geen schommelingen in het riooltarief. De gemeente kan de uitgaven dan jaarlijks direct als kosten meenemen. In tabel A ziet u een voorbeeld van deze eenvoudige methode (ook wel ‘ideaalcomplex’ genoemd). (Zie ook de pagina Vervangings- en verbeteringsinvesteringen voor de riolering.)

Tabel A Voorbeeld ideaalcomplex bij constante jaarlijkse uitgaven (in euro’s)
Jaar van uitgave	Hoogte verwachte uitgave	Jaarlijks begrote onderhoudslast
2018 2019 2020 2021 2022 2023 2024 2025 2026 2027	2.000 2.000 2.000 2.000 2.000 2.000 2.000 2.000 2.000 2.000	2.000 2.000 2.000 2.000 2.000 2.000 2.000 2.000 2.000 2.000

2. (Sterk) uiteenlopende jaarlijkse uitgaven

Als de uitgaven aan groot onderhoud jaarlijks (sterk) uiteenlopen, ligt het werken met een onderhoudsvoorziening wél voor de hand. Stel dat de gemeente jaarlijks de daadwerkelijke lasten in het riooltarief zou opnemen, dan zou dat tot een te grote schommeling van de heffing leiden. In tabel B ziet u een voorbeeld van de vorming van een onderhoudsvoorziening voor groot onderhoud.

Tabel B Vorming onderhoudsvoorziening bij (sterk) uiteenlopende jaarlijkse lasten (in euro’s)


Jaar	Onderhoudslast	Uitvoering groot onderhoud	Mutatie voorziening onderhoud	Omvang voorziening onderhoud
2018 2019 2020 2021 2022 2023 2024	5.000 5.000 5.000 5.000 5.000 5.000 5.000	25.000	5.000 5.000 5.000 5.000 -/- 20.000 (+ 5.000 -/- 25.000) 5.000 5.000	5.000 10.000 15.000 20.000 nihil 5.000 10.000

Voorziening groot onderhoud

De gemeente rekent de kosten toe aan de jaren vóórdat de uitgaven plaatsvinden. Op de gemeentelijke balans komen deze kosten tot uitdrukking in een ‘spaarpot’ op de creditzijde. Hierbij is het de vraag of het gaat om een reserve of om een voorziening (zie het kader hieronder).

Onderhoudsvoorziening of -reserve?

Artikel 44 lid 1 BBV bepaalt dat een gemeente voorzieningen vormt voor kosten die zij in een volgend begrotingsjaar zal maken. Voorwaarden daarbij zijn dat:

het maken van die kosten zijn oorsprong mede vindt in het begrotingsjaar of een voorafgaand begrotingsjaar; en
de voorziening is bedoeld om lasten gelijkmatig over meerdere begrotingsjaren te verdelen.

Spaarbedragen opgenomen in de rioolheffing - Voorziening
Spaarbedragen uit algemene middelen - Voorziening

Hier komt bij dat een gemeente geen reserve mag vormen uit de bijdragen die zij heeft verwerkt in de raming van het rioolheffingstarief. Dan is altijd sprake van een voorziening. De gedachte hierachter is dat de rioleringsbijdrage van de inwoner ook haar bestemming moet houden. Als de gelden die de gemeente heeft opgehaald met de rioolheffing onvoldoende zijn om het groot onderhoud te dekken en de gemeente besluit dit tekort uit de algemene middelen te dekken, dan komen ook deze bedragen in een (onderhouds)voorziening op basis van artikel 44 lid 1 onderdeel c BBV. (Dit is een uitzondering op de inzet van algemene middelen, omdat een ingestelde onderhoudsvoorziening altijd toereikend moet zijn.)

Stellige uitspraken commissie BBV

Over het opzetten van een onderhoudsvoorziening heeft de commissie BBV enkele stellige uitspraken gedaan (zie het kader hieronder). Met stellige uitspraken geeft de commissie BBV een interpretatie van de regelgeving die leidend is. (Zie ook de pagina Relevante stellige uitspraken en aanbevelingen commissie BBV.)

Stellige uitspraken commissie BBV over onderhoudsvoorziening

Voorzieningen die vooraf worden gevormd om lasten van groot onderhoud gelijkmatig te verdelen over meerdere begrotingsjaren, kunnen alleen met instemming van de raad ingesteld en gevoed worden op basis van een recent beheerplan.
Onder recent beheerplan wordt een beheerplan verstaan van maximaal vijf jaar oud ten opzichte van het verslagleggingsjaar. Deze vijf jaar dient te worden gehanteerd als richttermijn waar gemotiveerd van kan worden afgeweken. Een gemotiveerde afwijking houdt in dat deze motivatie is geautoriseerd door de raad en verantwoord is in de paragraaf ‘Onderhoud kapitaalgoederen’ van de begroting en de jaarstukken.
Tussentijdse bijstelling van het beheerplan binnen de vijf jaar is verplicht, indien een belangrijke afwijking is opgetreden in de staat van het onderhoud.
Indien de voorziening onderhoud (artikel 44, lid 1c BBV) onvoldoende is onderbouwd in het GRP, komen deze gelden niet in een reserve maar in de voorziening riolering ex. artikel 44, lid 2 BBV.

De stellige uitspraken in het kader betekenen in de praktijk dat de gemeente plannen die aan de basis liggen voor de berekening van de voorziening jaarlijks moet toetsen. Hierbij moet zij nagaan of de plannen nog steeds de juiste en volledige situatie weergeven en of de prijzen nog in overeenstemming zijn met de realiteit. Vanzelfsprekend gaat deze jaarlijkse toetsing niet zó ver dat de gemeente bij het vormen van voorzieningen het GRP (of het Wrp) jaarlijks moet actualiseren. Het gaat erom dat de gemeente bij actuele informatie over plannen en/of prijzen die vraagt om een aanpassing van de voorziening, niet wacht met aanpassing tot zij aan de periodieke herziening van het GRP (of het Wrp) toe is.

In de praktijk komt het voor dat gemeenten de onderhoudsvoorziening vrij (moeten) laten vallen. Meestal gebeurt dat omdat zij geen recent beheerplan hebben. Op basis van de laatste van de stellige uitspraken in het kader is het niet (meer) toegestaan om de vrijgevallen middelen uit de onderhoudsvoorziening (tijdelijk) in een bestemmingsreserve riolering te storten.

Het BBV biedt alleen de mogelijkheid om onderhoudslasten structureel te egaliseren via een voorziening. Gemeenten kunnen onderhoudslasten dus niet structureel via een bestemmingsreserve egaliseren. Als een gemeente onderhoudslasten ten laste van de exploitatie brengt, kan zij deze onderhoudslasten (net zoals alle andere lasten) bij resultaatbestemming vanuit een daartoe gevormde (bestemmings)reserve dekken. Maar dan is geen sprake van egalisatie van lasten groot onderhoud over meerdere begrotingsjaren zoals het BBV bedoelt.

Actuele technische inventarisatie

Het inschatten van de toekomstige verplichting(en) kent twee aspecten: een hoeveelheids- en een prijsaspect. Daarom moet een gemeente inzicht hebben in:

wanneer zij welke onderhoudswerkzaamheden moet uitvoeren;
wat de kosten van de onderhoudswerkzaamheden zijn;
aan welke perioden zij de onderhoudskosten toerekent.

De gemeente krijgt dat inzicht alleen op basis van een technische inventarisatie. Zonder zo’n (actuele) technische inventarisatie kan zij het vormen van een onderhoudsvoorziening bedrijfseconomisch niet verantwoorden. Bovendien is die vorming dan in strijd met het BBV. Dit kan tot problemen leiden bij de controle van de jaarrekening door de accountant.

Onderhoudsvoorziening bij gefaseerd opgebouwd rioolstelsel

Tot nu toe gingen de voorbeelden uit van een situatie van één onderhoudsobject. In de praktijk kennen de meeste gemeenten een gefaseerd, per wijk opgebouwd rioolstelsel dat voor het onderhoud uit meerdere clusters bestaat. Voor de berekening van het onderhoud van zo’n stelsel bestaan twee vormen: de collectieve en de individuele methode.

De collectieve methode

De gemeente berekent voor alle onderhoudsclusters welk bedrag er uiteindelijk nodig is voor onderhoud. Op basis daarvan bepaalt zij welk bedrag zij in de collectieve onderhoudsvoorziening moet storten. Vervolgens onttrekt zij de onderhoudsuitgaven aan deze collectieve voorziening.

De individuele methode

De gemeente berekent voor alle onderhoudsclusters welk bedrag er uiteindelijk nodig is voor onderhoud. Op basis daarvan bepaalt zij welk bedrag zij in een onderhoudsvoorziening per cluster moet storten. Zij onttrekt de onderhoudsuitgaven aan het cluster waarop de kosten betrekking hebben.

Bedrijfseconomisch gaat de voorkeur uit naar de individuele methode, omdat:

dan direct zichtbaar wordt wanneer de gemeente de onderhoudsuitgaven en daarmee de voorziening te laag heeft ingeschat. De voorziening van het betreffende cluster zou in theorie negatief worden. Bij de collectieve methode kunnen deze tekorten lange tijd niet zichtbaar zijn, omdat de voorziening vanuit de andere clusters nog middelen bevat;
deze methode de gemeente bij te lage onderhoudsvoorzieningen dwingt de tekorten in een versneld tempo ten laste van de exploitatie te brengen. Bij de collectieve methode maken ook de dotaties van andere clusters het mogelijk dit tekort naar de toekomst door te schuiven. Hierdoor krijgen de gebruikers die het onderhoud niet veroorzaken wel met de financiële gevolgen te maken.

Praktijk

In de praktijk gebruiken veel gemeenten de collectieve methode, omdat deze in administratief opzicht eenvoudiger is. Daarbij is het wel belangrijk om goed zicht te houden op de ontwikkelingen per cluster. Als tekorten op korte termijn niet zichtbaar worden doordat ze in het totaalbeeld ‘verdwijnen’, schuift de gemeente problemen door naar de toekomst. Ook kan zij de kosten te hoog inschatten, waardoor de bijdrage die zij van de inwoner vraagt te hoog is.

Meer informatie

Kosten onderhoud en exploitatie riolering