Multicriteria analyses behelzen het op grond van een set van verschillende criteria beoordelen van diverse alternatieven. De criteria hebben verschillende eenheden, maar ze zijn allemaal schaalbaar. De scores van elk alternatief op elk van de criteria worden bepaald. Vervolgens wordt de eindscore van elk alternatief bepaald door de (gewogen) optelling van de score op elk van de criteria. De belangrijkste uitgangspunten zijn dat de criteria onderling volledig onafhankelijk zijn, en dat het onderlinge belang (gewicht) van de criteria ten opzichte van elkaar bekend is of kan bepaald worden.

Voorbeeld multicriteria analyse: stelselkeuze

Door een gemeente en waterschap is een multicriteria analyse uitgevoerd om het type rioolstelsel voor een uitbreidingsgebied te kiezen. De volgende criteria zijn geformuleerd en gewichtsfactoren bepaald:

  • Milieukwaliteit (23,8%): emissie op oppervlaktewater + effect van de lozing
  • Waterkwantiteit (13,8%): afvoersnelheid
  • Gebruikszekerheid (22,5%): functioneren op langere termijn + gevoeligheid voor gedrag van eindgebruikers (= bewoners)
  • Gebruiksmogelijkheden en beheer (30,0%): gebruiksbeperkingen + bijdrage aan woonkwaliteit + beheer(kosten)
  • Stichtingskosten (10,0%)

Op elk van deze criteria zijn de volgende alternatieven beoordeeld:

  • Gescheiden stelsel
  • Verbeterd gescheiden stelsel, afvoer daken rechtstreeks naar oppervlaktewater
  • GLoBe (gescheiden stelsel, regenwater lokaal behandelen)
  • Wegen lozen via wegberm, daken rechtstreeks op oppervlaktewater
  • Doorlatende verharding, daken rechtstreeks op oppervlaktewater
  • Doorlatende verharding en infiltratie via wegbermen

De scores zijn bepaald via rapportcijfers van 0 tot 5. De resultaten staan in tabel A.

Criterium: A B C D E Totaal
Gewicht: 23,8% 13,8% 22,5% 30% 10% 100%

Alternatief:

1. Gescheiden

2. VGS, daken op opp. water

3. GLoBe

4. Wegen infilteren in berm, daken op opp. water

5. Doorlatende verharding, daken op opp. water

6. Alles inflitreren

 

1

3

3

3

3

5

 

0

0

1

3

2

5

 

3

4

4

1

1

2

 

4

4

5

2

0

0

 

3

3

3

4

5

4

 

2,4

3,1

3,6

2,4

1,7

2.7

Tabel A Keuze stelseltype met behulp van een multi-criteria analyse

Alternatief 3 komt als beste uit de bus, maar de analyse is wel gevoelig voor de gebruikte methode van scoren. Overigens zou een volledige gevoeligheidsanalyse ook de gewichtsfactoren moeten variëren (maar ook dan blijkt alternatief 3 dominant te zijn). De belangrijkste kanttekening betreft, naast de gebruikelijke discussie of er niet andere alternatieven meegewogen zou-den moeten worden en of de scores wel kloppen, de vraag of de criteria onderling wel volledig onafhankelijk zijn.

Multicriteria analyses kunnen toegepast worden wanneer er meerdere alternatieven, meerdere doelen en (dus) meerdere criteria zijn. De scores op de verschillende criteria hoeven niet onder één noemer gebracht te worden. Het karakter van de criteria mag dus sterk verschillen. De belangrijkste beperkingen van multicriteria analyses zijn:

  1. Het aantal criteria moet beperkt blijven tot ongeveer vijf;
  2. Criteria zijn in praktijk zelden of nooit onderling volledig onafhankelijk;
  3. Multicriteria analyses wekken een schijn van objectiviteit, terwijl de methode sterk manipuleerbaar is via de keuze en het gewicht van de criteria.

Behalve de gebruikelijke vorm van multicriteria analyse bestaan er ook vormen waarin gewerkt wordt met paarsgewijze vergelijking van alternatieven (‘Analytical Hierarchy Process’). Voordeel hiervan is dat de scores niet expliciet gemaakt hoeven te worden, maar beperkt kunnen blijven tot ‘beter’ of ‘slechter’. Nadeel is dat bij ieder nieuw alternatief het hele proces van paarsgewijze vergelijking van alternatieven overgedaan moet worden.

Als blijkt dat de criteria en de weegfactoren niet eenduidig te bepalen zijn, kan ‘Policy Capturing’ uitkomst bieden. Dit houdt in dat eerst van enkele fictieve alternatieven een eindbeoordeling gegeven wordt zonder criteria en weegfactoren expliciet te benoemen. Vanuit die eindbeoordeling wordt teruggeredeneerd welke criteria klaarblijkelijk een rol gespeeld hebben en met welke onderlinge weegfactoren. De werkelijke alternatieven worden vervolgens met behulp van die criteria en weegfactoren beoordeeld. Voordeel hiervan is dat ook met tegengestelde doelen (en criteria) gewerkt kan worden. Nadeel is de omslachtigheid van het proces, wat vereist dat het aantal criteria zeer beperkt blijft.

Exclusief voor leden
Geïnteresseerd in dit artikel? Log in!
En krijg toegang tot dit artikel en andere besloten delen van de website, met o.a. de kennisbank, beeldenbank en onderzoekspublicaties.
Vorige artikel Volgende artikel